جمـاران پیر

مریم کمالی
گشت و گذاری در یکی از قدیمی‌ترین محلات تهران

اولین تصویری که بعد از شنیدن نام جماران به ذهن می‌رسد، ‌ تصویر امام خمینی روی بالکنی است که دارد برای جمعیت پایین دست تکان می‌دهد. جماران با نام امام گره خورده است. برخی فکر می‌کنند جماران اصلا محله نیست و به خانه‌ای که امام در آن زندگی می‌کرده جماران می‌گویند. حال آنکه این محله، محله‌ای قدیمی و اصیل با ساکنان بومی و غیر بومی است که آب و هوا و منظره‌ دلپذیری دارد.

   جماران کجاست
جماران از توابع شمیرانات است و جزو منطقه یک شهرداری تهران محسوب می‌شود. دهکده جماران در غرب منظریه از جنوب به دزاشیب، از شرق به حصارک و از غرب به امامزاده قاسم (شمیرانات) منتهی می‌شود. برای رفتن به جماران باید اول به نیاوران رسید. می‌توان خط یک مترو که آخرین ایستگاهش تجریش است سوار شد و در ایستگاه آخر پیاده شد و اول خیابان باهنر یا‌‌ همان نیاوران به تاکسی‌های جماران به این محله رسید. تاکسی‌ها از نیاوران می‌گذرند و اواسط آن وارد خیابان جماران می‌شوند. نظر‌ها درباره نام‌گذاری جماران متفاوت است. در برخی کتاب‌های تاریخی آمده که جماران برگرفته از «جمر» به معنای سنگ بزرگ است.
می‌گویند چون در این محل سنگ‌های بزرگ زیاد بوده و حتی معدن سنگ وجود داشته، نام آن را جمران گذاشته‌اند که به مرور زمان تبدیل به جماران شده است. گروهی نیز جماران را به معنی جمع یاران می‌دانند، چون از قدیم این منطقه به خاطر آب و هوای دلپذیر، جای مناسبی برای گرد هم آمدن و تفریح بوده است. برخی هم گفته‌اند جُمهران ری، که امامزاده ادریس در آن مدفون بوده است،‌‌ همان جماران امروزی است‌. همچنین به‌اعتقاد اهالی، چون در کوه‌های این محل از قدیم مار فراوان بوده و همواره مارگیران برای گرفتن مار به این ده می‌آمدند، اسم آن مخفف «جمع ماران‌« بوده است.

   چند سده قدمت
از نوشته‌ها و اسناد باقی مانده معلوم است که دهکده جماران از زمان‌های بسیار قدیم در ناحیه ری و دامنه کوه بزرگ آن بوده است. جماران و تهران از دهات باستانی ری هستند که نام آن‌ها در کتاب‌های قرن سوم هجری آمده است و بسیار محتمل است که شمران‌‌ همان جماران باشد. زمانی که مسلمانان ری را تصرف کردند برای زیر نظر داشتن مقاومت محلی، لشکریان خود را در چند پایگاه مستقر کردند.
این پایگاه‌ها در جماران، دهکده اندرمان، فیروز و رام (فیروزآباد کنونی، در راه ری به کومش) و جایی به نام شیروان (احتمالا همان شمیران) قرار داشتند. بعد از تصرف ری توسط عرب‌ها، گروهی از مردم شهر به کوه‌ها و آبادی‌های پیرامون رفته بودند و گروه‌های مقاومت تشکیل داده قصد بازپس‌گیری شهر را داشتند که این پایگاه‌های چهارگانه از این امر جلوگیری کرد. مردم این منطقه بیشتر باغدار و دامدار بودند.
   هنوز خودش است
جماران محله‌ای قدیمی است؛ اما برعکس خیلی از محلات قدیمی دیگر در تهران تا امروز هویت تاریخی خود را حفظ کرده است. بساز و بفروش‌ها هنوز کامل آنجا را زیر و رو نکرده‌اند. همچنان می‌شود خانه‌های قدیمی کاهگلی، سقف‌های چوبی و کوچه‌های تنگ و باریک و پیچ در پیچ را در این محله دید. گرچه در سال‌های اخیر این محله نیز از هجوم بی‌امان ساخت و ساز‌ها مصون نمانده و تعدای از خانه‌های قدیمی و باغ‌های مصفای آن تخریب و به آپارتمان تبدیل شده‌اند.
جماران نمادهای فراوانی دارد. یکی از آن‌ها درخت‌های چنارش است. دو درخت چنار عظیم و سربه‌فلک کشیده در این منطقه وجود دارند که عمر یکی از آن‌ها را بیشتر از ۷۰۰ سال تخمین زده‌اند.
مسجد جامع جماران که در کوچه نیایش‌ و در اواسط محله واقع شده نماد دیگری است. مساحت مسجد ۹۰۰ مترمربع است و در دهه‌های قبل دو بار بازسازی و تعمیر شده است.
اما مهم‌ترین نماد حسینیه جماران است. حسینه‌ای که دیدارهای آخر هفته امام خمینی با مردم در آنجا برگزار می‌‌شد. این مکان دارای دو تکیه قدیمی و یک حسینیه جدید التأسیس است. تکیه بالا که در حال حاضر با نام حسینیه امام خمینی نیز شناخته می‌شود بنایی دو طبقه و به مساحت ۸۰۰ مترمربع است و تاریخ ساخت آن به سال ۱۲۳۲ هجری شمسی می‌رسد. مرحوم سید ابراهیم جمارانی آن را وقف ده کرد و در سال ۱۳۵۵ توسط اهالی بازسازی شد. این حسینیه درسال ۱۳۵۹، از طرف حجت‌الاسلام امام جمارانی در اختیار امام خمینی (ره‌) قرار گرفت.
تکیه پائین هم از قدمت بالایی برخوردار است و در سال ۱۳۸۴ بازسازی شده است. حسینیه جدید که به نام حسینیه شماره ۲ معروف است در سال ۱۳۷۰ احداث شد.
منزل امام خمینی در کنار حسینیه جماران واقع شده. این منزل و هم‌چنین منزل دیگری در شرق آن حدود سال ۱۳۵۰ متعلق به صدیقه هاشمی علیا بود که بعدا به مالکیت سیداحمد مصطفوی و سپس برای استفاده امام به مالکیت سید احمد خمینی در آمد. در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۵۹، سید روح‌ا... خمینی از منطقه دربند به جماران نقل مکان کرد و در این خانه ۱۵۰ متری سکونت گزید.
وجود قنات‌های متعدد، باغ‌های میوه، حمام، گورستان محلی و دکان‌های قدیمی از دیگر ویژگی‌های جماران قدیم بوده است که در روزگار کنونی شاید جز خاطره‌ای از آن‌ها باقی نمانده است.