ملایر؛ آشیانه عقاب

مینا قاسمی

mina@newholidays.ir

زبان‌شناسان نام ملایر را به معنی «آشیانه عقاب» دانسته‌اند. جمعی از زبان‌شناسان ملایر را این گونه نیز توصیف کرده‌اند: «مل+آیر» مل، به معنی سرزمین و آیر، به معنی آریایی سرزمین آریایی‌ها. عده‌ای معتقدند: ملایر در زمان قدیم به دلیل وجود آتشکده معروف دوره ماد‌ها که اکنون در تپه قدیمی «نوشیجان» واقع است به نام «مال آگر» به معنی خانه آتش نامیده می‌شد. بنا بر آثار به جای مانده در همدان کنونی و گفته‌های بزرگ‌ترین تاریخ نگار ایران باستان هرودوت یونانی پایتخت کشور ماد هگمتانه یا اکباتان (همدان کنونی) بوده است. بر این اساس ملایر و نواحی نزدیک به این شهر از اهمیت خاصی برخوردار بوده‌اند. در این دوران ملایر به علت اهمیت ترابری و جغرافیایی موقعیتی ویژه داشت. با ورود ماد‌ها به این منطقه و تشکیل حکومت توسط آن‌ها در ملایر نیز قلعه‌ها و مرکز‌های جمعیتی به وجود می‌‌آید که قلعه‌ها حافظ امنیت و حکومت بودند و مرکزهای جمعیتی روستا‌هایی کوچک بودند که با توجه به حاصل خیزی ملایر و آب و هوای مناسب آن به دامداری، کشاورزی و صنایع ابتدایی مشغول بودند همانند روستای داویجان، گوراب، شهر خرابه دهنو و جلگه شورکات آورزمان. دژ‌ها و قلعه‌های ملایر که اکنون دژ گوراب و قلعه نوشی جان از|آن‌ها باقی مانده اهمیت بسیاری در حکومت‌های پیش از سلام داشته‌اند. حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق می‌‌افتد یکی شکست خسرو پرویز از بهرام چوبینه در ناحیه شهر کنونی ملایر و دیگری مخفی شدن یزدگرد سوم هنگام حمله اعراب در قلعه‌ای بر کوهی در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر مشهوربه کوه یزدگرد است.

قدیمی‌ترین بنای خشتی دنیا

نوشیجان، قدیمی‌ترین نیایشگاه خشتی جهان است. قدمت ارگ تاریخی نوشیجان به عصر آهن و اوایل استقرار ماد‌ها در ایران بازمی گردد. آثار فوقانی این تپه که در ارتفاع ۳۷ متری واقع شده، مربوط به دوره پارت‌ها، لایه میانی از دوره هخامنشی و آثار تحتانی که روی سازه طبیعی تپه بنا شده است از دوره ماد‌ها برجای مانده است. این ارگ مهم‌ترین نیایشگاه ماد‌ها بوده و عناصر این مجموعه به عنوان نخستین الگوهای معماری ایرانی در فلات قاره ایران از منحصر به فرد‌ترین و ارزشمند‌ترین آثار تاریخی کشور محسوب می‌شود. آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان در در۲۰ کیلومتری شمال غرب ملایر در مسیر جاده ملایر-جوکار بر روی صخره طبیعی مشرف برجلگه شورکات قرارگرفته و دارای دیدگاه وسیع وچشم اندازی زیبا است که بدون شک درهزاره اول پیش از میلاد مورد توجه اقوام ماد قرار داشته‌است. چیزی که بر اهمیت این تپه می‌افزاید معماری آن است، چراکه از نمونه‌های معماری دوره ماد و دوره پیش از هخامنشیان است. با توجه به شواهد و عناصر معماری کاوش شده از این تپه، ماد‌ها ازآن به‌عنوان قلعه نظامی استفاده می‌کردند. طبق بررسی‌های انجام شده توسط دیوید استروناخ، باستان‌شناس بریتانیایی درنتیجه این حفاری‌ها، سه طبقه ۱ و۲ ۳ برای این تپه شناسایی شد. طبقه اول رابه ماد‌ها ازنیمه دوم قرن هشتم تا نیمه اوائل قرن ششم قبل ازمیلاد، طبقه دوم رابه هخامنشیان و طبقه سوم را به ساسانیان نسبت می‌دهند. بقایای آثاری که از این تپه به دست آمده دربرگیرنده معماری ماد‌ها است که شامل اقلام زیر است:
بنای قدیمی جبهه غربی تپه که نخستین آتشگاه است، بقایای یک آتشدان درجبهه جنوبی نشانگر مراسم نیایش آتش است. اتاق معبد به‌صورت شمالی- جنوبی ساخته شده‌است و در بدنه مخروطی شمالی آن سه طاقچه بطور نامحسوس دیده می‌شوند. درحاشیه جنوبی معبد، بقایای یک سکوی برجسته وجود دارد که احتمالا شالوده پایه ستون‌های معبد بوده‌است. آخرین تاریخ استفاده از این بنای تاریخی هم‌زمان با دگرگونی معماری دراین تپه و ایجاد تالار ستون‌دار در شرق است.

بازار سنتی

قدمت هسته اولیه بازار ملایر به زمان شیخ الملوک (فرزند فتحعلی شاه قاجار) می‌رسد که شامل دو راسته شمالی جنوبی و شرقی غربی است. سبک معماری آن اصیل و سنتی است و سخت تحت تاثیرالگوهای بازار دوره صفویه و زندیه (بازار وکیل) قرار گرفته است. بازار ملایر به شیوه خطی و ارگانیک ساخته شده و دارای در ورودی است. بازار اصلی در دوره شیخ الملوک بنا شده و افرادی چون مهرعلیخان و ابوالقاسم خان نوردی و میرفتاح آن را گسترش داده‌اند. در قسمت انتهایی و شمال شرقی بازارخان کاروانسرای خان است. در دوره قاجاریه حوضی در وسط مهمانسرا بوده و در قسمت شمال غربی این سرا برف‌انداز واقع شده که اختصاص به ریختن برف‌های بام داشته است. مجموعه بازار سر پوشیده، که شامل یک بازار اصلی، دو بازار فرعی، ۳۰ سرا و کاروانسرا و تعدادی منزل مسکونی است. در مرکز شهر و در بافت قدیمی آن قرار گرفته و ورودی اصلی آن از خیابان بروجرد می‌گذرد. شالوده اصلی این بازار، در اواخر دوره قاجاریه در زمان حکومت شیخ الملوک و توسط وی ساخته شده است. مجموعه بازار، از یک راسته بازار بزرگ‌تر که جهت آن شمالی- جنوبی است و یک راسته بازار کوچک‌تر شرقی به غربی، به نام بازار مهر علیخان تشکیل شده است، که این دو بازار در چهار سوق، یکدیگر را قطع می‌کنند. چهار سمت این بازار، به چهار محله ختم می‌شود. در ادامه، بازار دیگری به موازات بازار شیخ الملوک، توسط ابوالقاسم خان نوری ساخته شده که به بازار خان معروف است و پس از آن راسته‌ها و سراهای متعددی در داخل و دو طرف بافت اصلی احداث شده است. به طور کلی پوشش سقف تمام قسمت‌های بازار، دارای طاق‌های ضربی و گنبدی آجری است و نورگیرهایی در سرتاسر آن و در دو طرف حجره‌ها تعبیه شده است.

یخدان تاریخی میرفتاح

در حاشیه جنوبی شهر ملایر گنبدی آجری موسوم به یخچال (یخدان) وجود دارد که بانی آن میر فتاح در اواخر دوره قاجاریه با نیت خیرخواهانه اقدام به ساخت این بنا نمود. یخ حاصل از حوضچه‌های مجاور در فصل زمستان در این یخچال ذخیره‌سازی و در جهت استفاده در فصول گرم سال استفاده می‌شده‌است. ارتفاع گنبد از سطح زمینهای اطراف ۱۲ متر و مصالح بکار رفته در بنای ترکیبی از سنگ، آجر و خشت خام است. از سنگ در بدنه‌های زیرین تا عمق ۶ متری استفاده شده، خشت در دیواره‌های فوقانی بکار رفته و آجر در روکار بنا از جبهه داخلی و بیرونی به کار گرفته شده، و در جبهه داخلی اثر دو ردیف آجر کاری تزئینی به شکل کمربند مشاهده می‌شود. استفاده از خشت خام در بین دو جداره آجری دیوار وظیفه جلوگیری از نفوذ گرمای بیرون و از دست دادن سرمای درون گنبد را عهده‌دار بوده است.

خانه قدیمی لطفعلیان

عمارت لطفعلیان در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر وجود دارد خانه قدیمی که بخشی از یک مجموعه سکونتگاهی به یادگار مانده از دوره قاجار است. سازنده و مالک اولیه خانه مرحوم محسن مصدقی معروف به مصدق الممالک بوده و در عصر فتحعلی شاه قاجار به واسطه خویشاوندی که با دربار داشته‌است با بهره‌گیری از معماران زیده آن دوره اقدام به ساخت این مجموعه نموده است. بخش‌های اصلی سه گانه این مجموعه عبارت است: اندرونی، حسینیه و اصطبل خانه، خانه کندنی حسینیه این مجموعه بوده که توسط مرتضی خان لطفعلیان خریداری شده کاربرد مسکونی یافته‌است این منزل در دو طبقه ساخته شده‌است. سقف طبقه همکف پوشیده از طاقهای آجری زیباست و پوشش طبقه فوقانی آن بصورت مسطح با تیر چوبی است. زیبا‌ترین بخش بنا حوض خانه‌است که با طاق نماهای زیبای آجری به شیوه بسیار خنک و فرح بخشی را جهت گذر از گرما تابستان برای ساکنین ایجاد کرده‌است. از دیگر ویژگیهای این بنا تزئینات لمبه کوبی چوبی در سقف طبقه اول و وجود درهای ارسی با شیشه‌های الوان است. این بنا به ثبت آثار ملی ایران رسیده‌ و در حال حاضر به موزه ملایر تبدیل شده است.

مقبره یوشع بن نوح

مقبره پیامبر قوم یهود در فاصله ۵۵ کیلومتری غرب ملایر و ۱۲ کیلومتری شرق مرکز دهستان سفید کوه (انوچ) در دامنه باغات روستای سیاه کمر، بنای برج‌مانندی خودنمایی می‌کند که به مقبره بابا حسین (یا ددحسین) معروف است. این مکان آرامگاه یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت یوشع بن نوح است که در گذشته مورد توجه یهودیان ساکن در منطقه بوده است. مقبره بابا حسین در تاریخ ۲۲ خرداد ۱۳۷۹ به شماره ۲۷۱۱ در فهرست اثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

شهر زیرزمینی سامن

این مجموعه سکونتگاهی در زیر معابر اصلی و منازل مسکونی در مرکز شهر سامن واقع شده است. این اثر باستانی تماما در دل سنگ خارا (گرانیت) حفر شده و شامل معابر و تونل‌های ارتباطی است که به اتاق‌های متعددی منتهی می‌شود. در داخل این اتاق‌ها سکوهای یکپارچه‌ای از سنگ تراشیده شده که محل قرار دادن اجساد، اشیاء و یا لوازم زندگی بوده است. این مجموعه قابل مقایسه با گور دخمه‌های اشکانی است، اما در مورد قدمت دقیق آن تا انجام کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی نمی‌توان اظهار نظر قاطعی نمود. این مجموعه از اواسط دوره اسلامی (ایلخانی) مورد استفاده بوده از نظر وسعت تمام بخش مرکزی شهر سامن را در بر می‌گیرد که البته انشعاباتی به بیرون از منطقه نیز گزارش شده است.

برج سامن
برج سامن در ۴۰ کیلومتری جنوب شهرستان ملایر در روستای بید کرپه وسطی قرار دارد. این برج خشتی و گلی در محله چال خانقلی شهر واقع شده‌است و قدمت آن به حدود ۷۰۰ سال قبل می‌رسد. این برج دارای حدود ۱۶ متر ارتفاع و ۴ طبقه است. طبقه اول مستقیما بر روی صخره بنا شده و مصا لح آن قلوه سنگ است. طبقه دوم دارای ارتفاع ۳ متر و طبقه چهارم نیز با انواع طاقچه، شومینه، تیرکش، و سقف نظام یافته‌است و در جنگ جهانی اول در حمله روس‌ها طبقه بالایی آن به توپ بسته شد.

تالاب فصلی آقا گل

تالاب فصلی و طبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی و استان همدان، و در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأمین می‌شود. آبگیری تالاب از اواخر آذر ماه آغاز و تا اواسط خرداد ماه پایان می‌پذیرد. وسعت آن در حدود ۶۰۰ هکتار است و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است. این تالاب در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه، قفقاز و شبه جزیره اسکاندیناوی جذب این تالاب می‌شود قرار دارد که عمده آن‌ها اردک، غاز، فلامینگو، مرغ باران و حواصیل هستند.

قلعه بوربور

قلعه سلیمان خان بوربور دارای مساحتی برابر یک هکتار است. زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبه‌های داخل روستا قدمت آن به ۱۲۸۵ قمری بر می‌گردد که مربوط به اوایل حکومت قاجار است. این قلعه دارای ۱۰ برج است که هریک از دیگری ۴۵ متر فاصله دارند. در محوطه درونی حصار سه قلعه جداگانه وجود دارند. قلعه شمال شرقی مربوط به محمد خان زندیه و مصطفی خان زندیه بوده‌است. قلعه حسین خان بوربور وسیع‌ترین قلعه منطقه است و دارای تزئینات آجرکاری و معرق‌کاری است.