آستارا، سرزمین دریا و جنگل

مهرآفرین غلامپور

mehrafarin@newholidays.ir

آستارا نام مشهوری برای کسانی است که به بازارهای مرزی و ساحلی علاقه دارند. از این رو عده زیادی از مسافرانی که به این شهر بندری سفر می‌کنند، با انگیزه خرید از بازارهای آن وارد آستارا می‌شوند، اما آستارا جاذبه‌های گردشگری دیگری نیز دارد که در کنار جاذبه تجاری می‌تواند این شهر را به یکی از قطب‌های گردشگری تبدیل کند.
آستارا در غربی‌ترین نقطه استان گیلان قرار دارد و با جهموری آذربایجان هم‌مرز است. همجواری با دریای خزر از سمت شمال و کوهستان‌های جنگلی از سمت جنوب، آستارار را به یکی از جذاب‌ترین چشم‌اندازهای طبیعی کشور تبدیل کرده است.

جاذبه‌های تاریخی آستارا

طرق مظفری
آستارا گرچه شهرت خود را مدیون طبیعت منحصر به فرد و بازارهای خود است، اما از جاذبه‌های تاریخی نیز بی‌بهره نیست. در هشتمین سال سلطنت مظفرالدین شاه قاجار جاده‌ای شوسه از آستارا به اردبیل کشیده شد که به طرق مظفری معروف شد. دیدنی‌ترین قسمت این جاده در بالای پل زیبای بهارستان است که از چندین پیچ تند و خطرناک تشکیل شده و بقایای پاسگاهی که برای حفاظت از این مکان احداث شده بود دیده می‌شود. یک کیلومتر بالاتر از محل پاسگاه، چشمه‌ای از دل کوه می‌جوشد که برای نوشیدن آب، همیشه صف طولانی جلوی آن تشکیل می‌شود.

قلعه شیندان
دژ و قلعه تاریخی در ارتفاع 1850 متر بر فراز کوه شیندان‌، در جاده آستارا به اردبیل قرار دارد. این دژ درمنطقه حیران ، بالای روستای ونبین و در نقطه مرزی قرار دارد. از این رو بازدید از آن به راحتی امکان‌پذیر نیست. قدمت آن به پیش از اسلام می‌رسد. شنیدان به معنای محل نور است و به نظر می‌رسد در آنجا آتشکدهایی قرار داشته است. از اتفاقات مهم این قلعه به قیام حمزه خان تالش، حاکم آستارا در عهد شاه عباس صفوی می‌توان اشاره کرد. در این قیام، حاکم اردبیل مدت 9 ماه دژ را به محاصره در آورد و در نهایت حمزه خان با کشتی به شیروان متواری شد.

قلعه تک آغاج
بقایای این قلعه که در ارتفاعات عباس آباد در 2 کیلومتری جنوب آستارا قرار گرفته به دوران سلجوقیان می‌رسد. گفته می‌شود تیمور لنگ در این قلعه اتراق کرده و به سنجر آباد قشون برده است. در سال 1326 تا 1329 هجری شمسی این قلعه مرکز نور افکن مرزبانی آستارا بوده است.

مرداب استیل

مرداب استیل در ورودی جنوبی شهر آستارا واقع شده است و یکی از مهم‌ترین دیدنی‌های این شهر به شمار می‌آید. این تالاب در زمینه اکولوژیکی نقش مهمی در منطقه دارد. زیرا در مسیر مهاجرت پرندگان عرض‌های بالا به عرض‌های میانی قرار دارد. هر ساله افزون بر پرندگانی که در این منطقه ساکن شده‌اند، هزاران پرنده مهاجر در فصل‌های خاص به این مرداب مهاجرت می‌کنند. از جمله مهاجرین این مرداب می‌توان به انواع مرغابی و غازهای وحشی اشاره کرد. درون این مرداب آرام انواع جانوران و ماهی‌هایی از جمله کپورو اردک ماهی زندگی می‌کنند. مرداب استیل بدلیل مجاورت با جاده اصلی همواره مورد توجه مسافران بوده است. در این مرداب انواع درختچه‌های سبز و کوتاه قامت روییده‌اند و منظره بدیع و چشم‌نوازی ایجاد کرده‌اند. آب این تالاب در فصل تابستان کم می‌شود اما در پاییز و زمستان بر اثر افزایش حجم نزولات جوی دوباره افزایش می‌یابد.

آبشار لاتون

آبشار لاتون که از بزرگ‌ترین آبشارهای طبیعی ایران به شمار می‌رود در 15 کیلومتری جنوب آستارا قرار گرفته است. از شهر لوندویل یک راه فرعی آسفالته به طرف روستای کوته کومه وجود دارد که به سمت آبشار ختم می‌شود. از روستای کوته کومه تا آبشار حدود 6 کیلومتر راه است و طی این 6 کیلومتر ارتفاع حدود 750 متر افزایش می‌یابد.
مسیر دسترسی نیز به صورت پیاده راه است و باید به صورت کوهپیمایی به پای آبشار رسید. بنابراین رفتن به آبشار برای کودکان، سالخوردگان و همچنین بیماران قلبی توصیه نمی‌شود.
هوای منطقه تقریبا گرم و شرجی است و  اوایل بهار و اواخر زمستان بهترین زمان برای رفتن به این آبشار است.
در حاشیه آبشار یکی از زیباترین جنگل‌های متراکم بکر و دست‌نخورده گیلان با انبوهی از درختان آلو، به، گلابی، گردو، فندق و سیب وحشی وجود دارد که در ۹ ماه از سال سرسبزی و زیبایی خود را حفظ می‌کند.
از تنوع جانوری اطراف ابشار نیز می‌توان به گرگ، گراز، خرس(نادر)، جوجه تیغی، اسب، گاو، و... اشاره کرد.

آستارا در گذر تاریخ

طبق اطلاعاتی که دانش‌نامه آزاد ویکی پدیا درباره تاریخ آستارا در اختیار گذاشته، به لحاظ تاریخی قدیمی‌ترین مورخی که از آستارا نام برده است، سیدظهیرالدین مرعشی است. وی در کتاب گلستان و دیلمستان سه بار این محل را به نام «آستارا» و یک بار به نام «آستاره» آورده ‌است.
یکی دیگر از ماخذ قدیمی که در آن از آستارا یادی به میان آمده، کتاب حدودالعالم (تألیف ۳۷۲ ق/۹۸۲ م) است. در این کتاب، آستارا به شکل استراب نوشته شده و جزء ناحیه گیلان دانسته شده است. بیشتر مؤلفان بعدی مانند علی بن شمس الدین بن حاجی حسین لاهیجی و عبدالفتاح فومنی و میرخواند، همه نام این شهر را به صورت آستارا آورده‌اند.
تنها در صریح الملک (که درباره موقوفات مزار شیخ صفی الدین اردبیلی است)، این نام به شکل‌های "اصطاراب" و "استاره" دیده می‌شود که دو صورت اول با شکل مذکور در حدود العالم قرابت دارد.
از جهانگردان "کانی" این شهر را نام برده و آن را توصیف کرده‌اند. شاید وصف "ابت" رساتر از دیگران باشد. وی که در ۱۲۵۹ق/ ۱۸۴۳م از این محل می‌گذشته، نام این شهر را دهنه کنار ضبط کرده است. به نوشته او "دهکده دهنه کنار در مصب رودخانه آستارا قرار دارد و دارای ۵۰ تا ۶۰ خانوار جمعیت است و دکان‌هایی دارد که اجناس آن به خارج ایران حمل می‌شود."
آستارا به موجب عهدنامه گلستان که در ۱۲۲۸ هجری قمری مصادف با ۱۸۱۱ میلادی میان دولت ایران و روسیه منعقد شد به دو قسمت تقسیم شد. قسمتی از این شهر که در شمال رودخانه آستارا است، به دولت روسیه واگذار و رودخانه آستارا مرز میان دو کشور شناخته شد.

پناهگاه حیات وحش لوندویل

این پناهگاه حیات وحش در شمال غربی و غرب آستارا قرار گرفته و حدود 2 کیلومتر با آن فاصله دارد. طول این منطقه 15 کیلومتر و عرض آن به صورت میانگین حدود 500 متر است. این محدوده از شرق به حریم دریای خزر متصل است. از این رو ویژگی‌های جنگل‌های نواحی مرطوب در پوشش گیاهی آن دیده می‌شود و بیشتر پوشش گیاهی این محدوده به صورت درختان پهن‌برگ است. انواع درختان میوه‌دار مثل انار و آلوی وحشی در این جنگل‌ها دیده می‌شود. این محدوده مورد حفاظت سازمان حفاظت از محیط زیست قرار دارد و نزدیکی آن به تالاب استیل سبب می‌شود سیستم ویژه‌ای میان این دو محدوده برای مهاجرت پرندگان مهاجر شکل بگیرد.
انواع گونه‌های مهاجر مانند قو، فلامینگو، کفچه نو، انواع حواصیل، چنگر و انواع گنجشک سانان از جمله مهاجران این محدوده حفاظت شده هستند. یازده رأس گوزن زرد ایرانی در پارك طبیعت‌گردی حیات وحش لوندویل آستارا رهاسازی شده است. این گوز‌ن‌ها که از گونه‌های حمایت شده به مرحله زاد و ولد رسیده‌اند. گوزن زرد یکى از گونه‌هاى جانورى کمیاب است که بومى ایران به شمار می‌آید. زیستگاه این گونه جانورى در طول تاریخ در منطقه‌هاى دز و کرخه درخوزستان بوده است. اما چند دهه پیش گوزن زرد به علل گوناگون مانند شکار بى‌مورد نایاب شد. بنابراین از گونه‌های باقی مانده حفاظت به عمل آمد و در دشت ناز ساری و پناهگاه حیات وحش آستارا و همچنین جزیره اشک دریاچه ارومیه به تکثیر این گونه ارزمشند ایرانی پرداختند.

صنایع دستی و سوغات

از مشهورترین صنایع دستی آستارا می‌توان به حصیربافی، سفالگری و نمدمالی اشاره کرد. همچنین به دلیل همجواری با دریا، صنایع دستی دریایی نیز در این شهر دیده می‌شود. انواع مصنوعاتی که با صدف و گوش ماهی تزئین شده‌اند از دیگر صنایع دستی این شهر به شمار می‌آید. البته همه این صنایع دستی تحت تاثیر بازارهای این شهر قرار گرفته و رونق چندانی در این شهر ندارد.
از مشهورترین سوغات این شهر می‌توان به عسل اشاره کرد. این عسل‌ها محصول کوه‌های حیران هستند و به دلیل طبیعی بودن طعم فوق العاده‌ای دارند. انواع آبزیان نیز از دیگر سوغات مشهور این شهر به شمار می‌آیند. همچنین انواع آلوچه‌های جنگلی،‌ تمشک،‌ ازگیل جنگلی، بلال از دیگر سوغات این شهر به شمار می‌‌روند. همچنین از برنج به عنوان پایه‌ای ترین رکن کشاورزی این شهرستان نباید غافل شد.

باغ عباس آباد

در 2 کیلومتری جنوب غرب شهر آستارا روستایی وجود دارد که عباس آباد نامیده می‌شود.
شهرت این روستا به دلیل بکر بودن چشم‌اندازهای آن است؛ به ویژه که این روستا در کمرکش کوه‌های تالش نیز قرار دارد.
به دلیل توسعه فیزیکی شهر و افزایش حجم ساخت و سازها،‌ حریم شهر به اطراف این روستا نیز کشیده شده،‌ اما مرکز آن همچنان بکر و زیبا باقی مانده است.
این روستا سرشار از شالیزارهای حاصلخیز است و مرغوب‌ترین برنج آن نواحی از این روستا به دست می‌آید. یکی از دیدنی‌ترین قسمت‌های عباس آباد، باغی به همین نام است که تنها مرکز کشت چای در کل شهرستان است و ده‌ها سال سابقه دارد.

آبگرم کوته کومه

در بخش لندویل از توابع آستارا روستایی به نام کوته کومه وجود دارد. فاصله روستا تا لندویل حدود 6 کیلومتر است. این روستا که یکی از روستاهای هدف گردشگری به شمار می‌رود از امکانات طبیعی مانند آب‌گرم و مناظر زیبا برخوردار است. البته این روستا تنها در حد گردشگری بومی و محلی شناخته شده است و ممکن است گردشگران دیگر شناختی از آن نداشته باشند. چشمه آب‌گرم کوته کومه در کنار یک رود آب شیرین قرار دارد. چشمه آب گرم کوته کومه برای درمان بیماری‌های پوستی و استخوانی کاربر دارد و در صورت ایجاد زیرساخت‌های لازم می‌تواند به یکی از قطب‌های گردشگری شهرستان تبدیل شود. هم اکنون دوش، حوضچه آب گرم،‌ سرویس بهداشتی و خانه‌های اجاره‌ای بومی برای استفاده گردشگران از طبیعت منحصر به فرد این روستا وجود دارد.

منطقه ییلاقی حیران

منطقه ییلاقی حیران به محدوده جنگلی گفته می‌شود که حد فاصل آستارا و استان اردبیل است. راهی از این محدوده عبور می‌کند که به گردنه حیران موسوم است. دامنه‌های این مسیر پوشیده از علفزارها و استپ است و چشم‌اندازهای بدیعی وجود دارد. این محدوده دارای امکانات رفاهی و توریستی مانند سکوهای اتراق موقت، سفره خانه و رستوران، سرویس‌های بهداشتی و ... است. این منطقه یکی از مناطق نمونه گردشگری استان گیلان و اردبیل به شمار می‌رود.

زبان و اعتقادات

مردم آستارا گرچه از نظر جغرافیایی متعلق به استان گیلان هستند، اما به زبات ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند. بعضی از قومیت‌ها نیز به زبان تالشی و برخی دیگر به زبان تالشی- گیلکی سخن می‌گویند. چهار قوم بزرگ آذری،‌ گیلکی،‌ تالشی و خلج ساکنان شهر را تشکیل می‌دهند. تا چندی پیش که ساخت و سازهای جدید به این شدت در شهر وجود نداشت، تقریبا سقف همه خانه‌ها با سفال پوشیده شده بود. از این رو به آستارا «شهر بام‌های سفالین» می‌گفتند. آداب و روسم و ویژگی‌های فرهنگی مردمان این شهر بندری شباهت زیادی به مردمان جمهوری آذربایجان دارد.

پارک جنگلی بی بی یانلو

در مسیر جاده آستارا به اردبیل پارک جنگلی بی بی یانلو قرار دارد. ارتفاع این جنگل 60 متر بالاتر از آب‌های آزاد است و در گروه جنگل‌های میان بند قرار گرفته است. این جنگل‌ها جزئی از مناطق نمونه گردشگری استان و پارک ملی به شمار می‌آیند. از این رو از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این جنگل سرشار از چشمه‌های طبیعی و مناظر بکر است و محل مناسبی برای جنگل‌گردی و پیاده روی در طبیعت به شمار می‌آید.