اراک، شهری که غریب است

مهرآفرین غلامپور

اراک شهر کهنی نیست. دریا و جنگل هم ندارد. بنابراین خیلی‌ها بر این باورند ارزش سفر کردن و دیدن و وقت گذاشتن ندارد. اما این یک تصور اشتباه است. زیرا این شهر جاذبه‌های گردشگری دارد که می‌تواند مسافران را به خود مشغول کند.
اراک بر سر چهار راه مواصلاتی کشور قرار گرفته است. یعنی در تقاطع مسیر‌های غربی به شرقی و شمالی به جنوبی کشور واقع شده و برای رفتن به بسیاری از شهرهای ایران، ناگزیر باید از کنار این شهر گذر کرد. خیلی‌ها بر این باورند اراک مجموعه عظیمی از صنایع سنگین است و جاذبه‌ای برای تفریح و گردشگری ندارد. اما این شهر جوان نیز مانند دیگر قسمت‌های ایران جاذبه‌هایی دارد که بعضی از آن‌ها در نوع خود بی‌نظیر به شمار می‌روند.

پیشینه تاریخی

بررسی‌هایی که باستان شناسان و کارشنایان به عمل آورده‌اند، آن‌ها به سمت این واقعیت سوق داده که شهر اراک از ابتدا با هدف شهرسازی و طبق یک اسلوب منظم شکل یافته است. در واقع اراک یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جدید ایران است و در ساختن آن همه پیش‌بینی‌های لازم انجام گرفته است. پیشینه تاریخی اراک به زمان فتحعلی شاه قاجار می‌رسد. در آن دوران در محدوده عراق عجم همیشه نا امنی و درگیری بود.
از این رو فردی به نام یوسف خان گرجی که یک سردار لشگری بود با هماهنگی‌های فتحعلی شاه در شهر اراک به ساختن قلعه‌ای نظامی پرداخت که بعدها هسته اولیه شکل گیری شهر اراک شد. گفته می‌شود تریزر مهندس شهرساز فرانسوی که به همراه ژنرال گاردان از سوی ناپلئون به ایران سفر کرده بود،‌ نقشه اولیه اراک را کشیده است. بعدها، اراک به عنوان قطب صنعتی ایران انتخاب شد و صنایع سنگین و استراتژیک کشور در این منطقه جای گرفتند. اراک فاصله اندکی تا پایتخت ایران دارد.
همچنین برخورداری از موهبت راه آهن سراسری، این شهر را برای استقرار صنایع سنگین مناسب کرد.
همچنین اراک از نظر ساختاز زمین شناسی در محدوده امن قرار دارد. یعنی از کمربندهای زلزله خیز دور است و امکان وقوع زلزله های ویرانگر در آن بسیار اندک به نظر می‌رسد.

مدرسه سپهدار

مدرسه سپهدار نیز در یکی از گذرهای بازار واقع شده و امروزه به عنوان حوزه علمیه فعالیت می‌کند. این مدرسه محل تدریس بزرگانی مانند آیت ا... گلپایگانی، ‌آیت ا... اراکی‌، آیت ا... خمینی و آیت ا... کمره‌ای بوده است. مدرسه به صورت اختصاصی دارای 2 آب انبار و یک مسجد و همچنین یک حوض سنگی در صحن آن است. در ساخت این مجموعه بیشتر از آجر استفاده شده و ملات گچ و آهک و خاک رس نیز مکمل بنای آن هستند. همچنین برای استحکام بنا از تیرچه چوبی استفاده شده است. مدرسه سپهدار در یکی از گذرهای بازار که به خیابان محسنی ختم می‌شود قرار دارد.
این مدرسه پیشینه‌ای 200 ساله دارد و معماری آن به معماری دوران صفویه شباهت دارد. کاشی‌کاری‌های ظریف این مدرسه نیز مطابق با سبک قاجاری است.

دریاچه یا کویر میقان

شاید با نگاه به تیتر بالا با خود فکر کرده‌اید اشتباهی رخ داده است. اما درست خوانده‌اید. دریاچه میقان محدوده وسیعی در شمال شرقی شهر اراک است که از نظر اقلیمی نقش مهمی در اکوسیستم منطقه بازی می‌کند و در برخی فصول سال به کویر تبدیل می‌شود.
این دریاچه در فصول بارش سرشار از آب می‌شود و در دوره گرم سال به صورت کویر در می‌آید. این کویر دست کمی از کویرهای معروف مصر و متین آباد که در حاشیه کویر مرکزی ایران هستند ندارد. با این تفاوت که از نظر وسعت محدوده کوچکتری را به خود اختصاص داده‌ است.
این دریاچه یا کویر، یکی از مهم‌ترین زیستگاه پرندگان مهاجر، در زمان سفر آن‌ها از عرض‌های شمالی به جنوبی به شمار می‌رود و هر ساله میزبان تعداد زیادی گونه‌های متداول و نادر پرندگان است. گفته می‌شود حدود 205 گونه پرنده در اطراف دریاچه شناسایی شده که 115 عدد از آن‌ها بومی محدوده و بقیه مهاجر هستند. با رسیدن پاییز، سالانه 12 هزار درنای خاکستری از زادگاه خود سیبری به سوی عرض‌های جنوبی‌تر کوچ و در میان راه در این دریاچه به صورت موقتی اتراق می‌کنند.
پوشش گیاهی اطراف دریاچه بسیار فقیر است و فقط یک گونه شورپسند به نام قره داغ که به قهرمان کویر نیز معروف است در آن حوالی می‌روید. این بوته‌ها از نظر اقلیمی بسیار با اهمیت به شمار می‌روند. زیرا جلوی پیش‌رَوی ماسه‌های روان را به اطراف می‌گیرند. در دوره‌های گرم سال که سطح دریاچه کاملا خشک و به کویر تبدیل می‌شود، ترک‌های زیبایی تمام سطح آن را می‌پوشاند و گاه از میان این ترک‌ها می‌توان ریشه قره‌داغ‌ها را که برای دستیابی به آب تا عمق خاک پیش رفته‌اند تماشا کرد.
یکی از جاذبه‌های طبیعی این دریاچه وجود مقادیر بسیار زیاد سولفات سدیم در آن است و در مواقع خشکی دریاچه، لایه‌های نمک را به راحتی می‌توان روی سطح آن دید. از این رو در جوار آن یک کارخانه تصفیه سولفات سدیم وجود دارد که نمک موجود در دریاچه را تصفیه می‌کند و به بازار می‌فرستند. بنابراین کویر یا دریاچه میقان به صورت طبیعی یکی از مهم‌ترین معادن سولفات سدیم در جهان به شمار می‌رود.

صنایع دستی

اراک و توابع آن را می‌توان یکی از مناطق مهم قالی بافی ایران نام برد. مهارت‌های قالی بافی مردمان اراک در نوع خود قابل توجه است و از نفیس‌ترین محصولات داری اراک، می‌توان به فرش بافی ساروق اشاره کرد. قطب داد و ستد قالی‌های اراک در بازار این شهر واقع شده. تا جایی که سرایی به نام فرش فروشان در این بازار قرار دارد. مس‌گری و تهیه ظروف مسی نیز از دیگر صنایع دستی اراک به شمار می‌رود که به تازگی نسبت به چند سال گذشته از رونق بیشتری برخوردار شده است. محصولات مس‌گری را نیز می‌توان در بازار قدیمی این شهر پیدا کرد. همچنین از دیگر صنایع دستی اراک می‌توان به هنر گیوه کشی اشاره کرد. گیوه‌های اراک از کیفیت خوبی برخوردارند و مهارت‌های مربوط به تولیدشان موفق به دریافت مهر اصالت از یونسکو شده است.

حمام چهارفصل

یکی از دیدنی‌های تاریخی شهر اراک که در مرکز شهر واقع شده، حمامی تاریخی به نام حمام چهارفصل است. این حمام هم اکنون با کاربری موزه به حیات خود ادامه می‌دهد. دلیل نامگذاری این حمام به نام چهارفصل،‌ شیوه منحصر به فرد و زیبای کاشی‌کاری سربینه آن است. در سربینه این حمام، با بهره‌گیری از کاشی‌کاری‌های زیبا، هر ضلع را به صورت یک فصل تزئین کرده‌اند. یعنی منظره‌هایی از طبیعت بهاری، پاییزی، تابستانی و زمستانی در چهار ضلع این سربینه قرار دارد که با هنر کاشی کاری ایجاد شده است.
گفته می‌شود حمام چهارفصل بزرگترین حمام ایران است. این بنا از بخش‌های راهروی ورودی، سر بینه مردانه و زنانه، گرم‌خانه خصوصی و عمومی و اقلیت‌های مذهبی، هشتی بین گرمخانه، خزینه و آب انبار تشکیل شده است. سطح کف معماری این بنا نزدیک به سه متر پایین تر از کف خیابان بوده، از این رو آب کهریز به راحتی و با اتلاف کمتری از حرارت به خزینه انتقال می‌یافت. همچنین قسمت اقلیت‌های مذهبی به گونه‌ای طرح ریزی شده بود که ارمنیان ساکن اراک، بدون برخورد با دیگر شهروندان می‌توانستند از در مخصوص به خود وارد حمام و پس از پایان استحمام،‌ از همان در خارج شوند.
طبق توضیحاتی که از دانش نامه آزاد ویکی‌پدیا بر می‌آید،‌ سربینه زنانه این حمام از زیباترین قسمت‌های آن به شمار می‌رود که دارای گنبدی یکپارچه و بدون ستون است. بخش حمام زنانه و بخش اقلیت‌های مذهبی دارای یک سربینه زنانه بوده که گرمخانه آن دارای دو بخش خصوصی و عمومی است. سقف کل بخش‌های حمام دارای سقف به طرح «گنبد طاقی» است که توسط آجر، ملات گچ و آهک ساخته شده است.
کف حمام نیز با سنگ‌های سیاه، ملات آهک و ساروج کف سازی شده است. حوضی صلیبی شکل در کف سربینه قرار گرفته که با سنگ سیاه ساخته شده و به منظور پاشویی افرادی که از حمام گرم بیرون می‌آیند مورد استفاده قرار می‌گرفت. سربینه دارای چهار سکو است که هر کدام از آنها از یک طرف به گرمخانه و از طرف دیگر و با پله‌هایی قوس‌دار به خیابان می‌رسند. یک ورقه مسی به‌صورت یکپارچه کف خزینه اصلی آب گرم را فرا گرفته و در زیر آن نیز گلخن حمام واقع شده است. گلخن با هیزم و بوته‌های«وَرَک» سوزانده می‌شده و آب گرم و سرد با توجه به قانون ظروف مرتبطه به وسیله تنبوشه‌های سفالی به تمام نقاط حمام می‌رسید. قرار گرفتن مخزن‌های بزرگ ذخیره آب، گلخن و انبارهای سوخت در وسط این بنا سبب شده که همه گرمابه‌ها به راحتی امکان استفاده را داشته باشند.
در حال حاضر اشیایی باستانی متفاوتی از دوران پیش و پس از اسلام مانند سکه‌های دوره‌های مختلف تاریخی، عقدنامه‌های دوره قاجار، کتاب‌ها و نسخه‌های خطی، ظروف مسی و قلمزنی، خمره‌های سفالی، لوازم ریسندگی، اسباب قدیمی حمام، ده‌ها پیکره مربوط به مردم شناسی در این حمام نگهداری می شود. اشیای بدست آمده کاوش‌های منطقه باستانی ذلف آباد فراهان نیز در این موزه نگهداری می‌شوند. این حمام در اواسط خیابان شهید بهشتی (عباس آباد) واقع شده است.

بازار اراک

یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های شهر اراک که در نوع خود بی‌نظیر است، بازار قدیمی و سرپوشیده آن است. بازار اراک بازمانده‌ای از اوایل قرن 13 و حاصل دو محور است که به صورت عمود بر هم یکدیگر را قطع کرده‌اند. محل تقاطع این دو محور، مکانی به نام چهار سوق است که حوض سنگی زیبایی در وسط آن قرار گرفته.
در کل محدوده بازار حدود 14 هکتار از فضای شهر را به خود اختصاص داده است. سقف بازار به صورت گنبدی است و دریچه‌هایی برای نورگیری و تهویه روی آن تعبیه شده است. گنبد سقف محدوده چهارسوق بزرگتر از دیگر گنبدها است. بازار در زمستان گرم و در تابستان سرد است که این ویژگی، خاصیت سقف‌های گنبدی به شمار می‌رود. بازار اراک مانند دیگر بازارها داراری گذرها، تیمچه‌ها و کاروان‌سراهایی است که هر کدام به یک کاربری خاص اختصاص یافته‌اند.
هر رشته از بازار به یک سمت اراک محدود می‌شود. در گذشته هر کدام از این اضلاع به یک دروازه ختم می‌شد. امروزه از این دروازه‌ها خبری نیست. اما اسم این دروازه‌ها همچنان روی ورودی بازار به جای مانده. دروازه علی نقی، دروازه شهرجرد، دروازه راهجرد و دروازه قبله از دروازه‌های محدود به بازار بوده‌اند.
این بازار همانند دیگر بناهای دوران پس از اسلام مجموعه‌ای از مسجد، حمام،‌ مدرسه و آب انبار است. آب انبار این مجموعه چند سال پیش تخریب شده است و مسجد معروف آن که در بطن خود بازار شکل گرفته، ابتدای ورودی اصلی آن قرار دارد.
یکی از ویژگی‌های مثبت بازار اراک، حفظ بافت تاریخی آن و اهدای کاربری جدید به فضاهایی است که کاربری پیشین خود را از دست داده‌اند. به عنوان نمونه سرای مهر در بازار که ساختمانی سه طبقه است به فروشگاه صنایع دستی و رستوران سنتی تبدیل شده است. همچنین در خانه‌ای موسوم به حسن پور که در یکی از گذرهای منتهی به بازار قرار دارد، موزه دائمی صنایع دستی احداث شده است.

مراکز اقامتی

شهر اراک دارای انواع مختلفی از مراکز اقامتی است. بهترین آن را می‌توان هتل 5 ستاره امیرکبیر نام برد که در ورودی شمالی شهر واقع شده و دارای انواع امکانات رفاهی است. این هتل در ابتدای بلوار آیت الله اراکی، در ابتدای شهر واقع شده.
همچنین این شهر یک هتل 3 ستاره به نام زاگرس دارد که در خیابان شهید شیرودی(خرم سابق) قرار دارد.
یک هتل دیگر در کوی صنعتی اراک قرار داشت که به تازگی به دلیل نوسازی از ارائه خدمات به مسافران معذور است.
این شهر همچنین تعداد زیادی مهمان‌پذیر و مسافرخانه دارد که بیشتر در محدوده بافت تاریخی و قدیمی آن قرار داردند. مهمان‌پذیر یاس در خیابان امیرکبیر که رو به روی در اصلی بازار قرار دارد،‌ مهمان پذیر صدر که در خیابان دکتر بهشتی یا عباس آباد واقع شده،‌ مهمان‌پذیر توحید که دور میدان باغ ملی (میدان شهدا) است،‌ مهمان پذیر اراک که در خیابان شهید قدوسی واقع شده از جمله این مراکز اقامتی هستند.

سوغات

کشاورزی اراک بر پایه محصولات باغی استوار است که در صدر آن از پرورش انگور می‌توان نام برد. بنابراین انواع مرغوب کشمش یکی از اصلی‌ترین سوغات‌های اراک است. شیره انگورهای اراک نیز از کیفیت خوبی برخوردار هستند. انواع برگه‌های مرغوب زرآلو و آلو را نیز می‌توانید از اراک تهیه کنید. همچنین باسلق، که نوعی دسر محلی با استفاده از نشاسته و شیره انگور است از سوغات‌های خوشمزه این شهر به شمار می‌رود. یکی از معروف‌ترین سوغات‌های اراک نانی به نام فطیر است. فطیرها کمی مزه شیرینی می‌دهند و خوراکی مناسبی برای صبحانه و عصرانه هستند. در اراک مغازه‌های زیادی وجود دارد که به پخت و عرضه این نان اقدام می‌کنند.
همچنین صابون محلی را می‌توان یکی دیگر از سوغات‌های شهر اراک نام برد که محل عضه آن در عطاری‌های بازار واقع شده است.