از سرخ و سفید چله

      آجیل شب چله
آجیل، تنقلات گرانی است و معمولا تهیه آن حتما بهانه‌ای خاص می‌خواهد و در سال چندبار این بهانه جور می‌شود. آجیل شب چله در زمان‌های گذشته شامل دانه‌هایی چون گندم و نخود برشته، تخم هندوانه و كدو، بادام، پسته، فندق، كشمش، انجیر و توت خشك بود و حالا با انواع برگ‌های خشك شده مثل برگه هلو و آلو همراه است و در آن از تخم هندوانه و گندم خبری نیست.
آجیل دهه‌ها قبل به صورت دستفروشی در گونی‌ها بزرگ فروخته می‌شد اما هرچه گذشت سروسامان بیشتری پیدا کرد و حالا در ظرف‌های بزرگ زیبا با احترام پشت ویترین گذاشته می‌شوند.

      تاریخچه آجیل در تهران
اولین آجیل‌فروشی تهران خشکبار فرد بود که در سال 1342 در خیابان شاه‌رضای سابق و انقلاب فعلی شروع به کار کرد. در این آجیل‌فروشی هم آجیل‌ها در گونی نگهداری و به فروش می‌رسید.
بعد از آن مغازه‌های دیگری راه افتادند که آجیل و خشکبار را به صورت عمده می‌فروختند تا اینکه در سال 1359 آجیل و خشکبار «آلنا» در خیابان فاطمی افتتاح شد که برای اولین بار خشکبار را در ظروف کوچک و با تزئین باب روز به مردم می‌فروخت.
این آجیل‌فروشی با اینکه مدام مکانش جابه‌جا می‌شود اما هنوز زنده و سرپاست. آجیل‌فروشی‌ها بسیاری آمدند و رفتند و امروز برندهایی مثل تواضع، ایوب،‌ کیهان، رئوف در خیابان پیروزی و بلوط در خیابان ولیعصر همچنان به فعالیت ادامه می‌دهند اما تنها برندی که در تهران شعبه‌های مختلفی دارد همان آجیل‌فروشی تواضع است.
آجیل تواضع اول در تبریز شروع به کار کرده بود که هنوز مغازه‌اش در این شهر پابرجاست. بعد به تهران هم راه پیدا کرد و شعبه‌های مختلفی راه انداخت. حاج علی تواضع صاحب مغازه آن موقع انگورهای باغ و نخودهای کاشته شده را خشک می‌کرد و در مغازه نخود و کشمش می‌فروخت و بعد از چندسال به فروش بادام و گردو هم پرداخت اما طبق گفته برادران تواضع هم‌اکنون سیصد نوع خشکبار در شعبه‌های مختلف آن به فروش می‌رسد.
خشکبار تواضع سه نسل حفظ شده و این خانواده نسل اندر نسل این شغل را برای خود انتخاب کرده‌اند.
اولین فروشگاه تواضع در تهران در سال 1368 در پارک‌وی راه افتاد و کم‌کم در کل تهران محبوبیت یافت.
برای آجیل خریدن هم هنوز جاهای سنتی وجود دارند. مثل آجیل چهارراه گلوبندك، اما معتبرترین آجیل فروشی تهران، همان آجیل تواضع است. یك شعبه اصلی این آجیل فروشی زیر پل ستارخان است. نزدیك همان جایی كه تاكسی‌های شهرك غرب مسافر سوار می كنند.
یكی هم در خیابان ولی عصر است كمی بالاتر از میدان. شعبه ولی عصر، چهارراه پارك وی هم می‌تواند یك ایستگاه برای مسافر شب یلدا باشد. به هر حال آجیل هم جزو اركان این شب است.

      آجیل مشکل‌گشا
بعضی از مردم برای شب یلدا آجیل مشکل گشا می‌خرند. تهیه آجیل مشگل‌گشا، در هر شهر تشریفات متفاوتی دارد. در تهران ترکیبات این آجیل شامل پسته، بادام، سنجد، گردو، کشمش، برگه هلو، انجیر و خرما است که بعدها نارگیل، قیسی، مویز و نبات هم به آن اضافه شد. در شاهرود، به نخودچی و کشمش، نقل، مغز بادام و مغز پسته اکتفا می‌شود.
در هنگام مخلوط کردن آجیل دعای مخصوصی خوانده می‌شود و طبق اعتقادی قدیمی می‌گویند با خوردن آجیل مشگل گشا، آرزو می‌کنید مشکلات برطرف و آرزوهایتان برآورده شود. بعضی دیگر معتقدند با خوردن این آجیل از چشم زخم و چشم بد مصون می‌مانند.
آجیل مشکل‌گشا همچنین در سفره‌های نذری جا می‌گیرد و پخش می‌شود.
روایتی هم درباره این آجیل وجود دارد. در زمان‌های قدیم طبق حکایت‌ها پیرمرد خارکنی زندگی می‌کرد که با زن و سه‌دخترش در فقر بسر می‌بردند و از راه فروش خارهایی که پیرمرد جمع می‌کرد امرار معاش می‌کردند. خارکن یک بار دست دعا گشود و از خدا خواست کاری کند که از این تنگ‌دستی خلاص شود و گشایشی درکارش به وجود آید.
یکدفعه انسانی نورانی در نظر پیرمرد پدیدار می‌شود که به او می‌گوید وقتی به شهر رفتی سه‌سکه آجیل خریداری کن و به نیت خلاص شدن از این مخصمه بین مردم تقسیم کن.
به یاد داشته باش این آجیل به نیت 12 امام 12 نوع خشکبار از جمله کشمش،‌ انجیر،‌خرما، فندق، نخودچی، پسته، مغز بادام، برگه زردآلو، برگه هلو، سنجد، عناب و تخمه است. او سنگریزه‌هایی به پیرمرد داد و گفت اینها را همراه داشته باش. پیرمرد ماجرا را با زنش درمیان گذاشت و نیمه‌های شب بود که دیدند سنگ‌ریزه‌ها به گوهر شب‌چراغ تبدیل شده‌اند.
آنا فردایش به بازار رفتند، گوهرها را فروختند و آجیل مشکل‌گشا خریدند و بین مردم تقسیم کردند و این کار را هرماه تکرار کردند تا وضع مالی‌شان بسیار خوب شد و صاحب قصری شدند اما بعد به مشکلاتی برخوردند و به یاد آوردن مشکلات به این دلیل است که نذر آجیل‌مشکل‌گشا را فراموش کرده‌بودند. پس دوباره این کار را از سر می‌گیرند. چندسالی است میوه‌های خشک مثل موز، پرتقال،‌ کیوی و سیب هم به تنقلات شب یلدا اضافه شده که این میوه‌های خشک را هم می‌توان از آجیل‌فروشی‌ها تهیه کرد.

      یک قاچ هندوانه سرخ
شب یلدا شب پرخوری است و کاریش هم نمی‌شود کرد. فامیل و دوستان دور هم نشسته‌اند و با حرف زدن و خوردن سرگرم می‌شوند. خوردنی‌هایی که مخصوص همان شب است نه هرچه که توی یخچال و انبار مانده. بنابراین باید از الان برای خریدن هندوانه شب یلدا برنامه‌ریزی کرد.
در این فصل سال تقریبا همه میوه‌فروشی‌ها هندوانه دارند اما در میدان بهارستانی میوه‌فروشی‌ای هست که تمام فصل سال را هندوانه دارد و مغازه‌اش را هیچ‌وقت بی‌هندوانه نمی‌بینید.
هر یك از خوراكی‌های شب یلدا، خواص درمانی و طبیعی مخصوص دارند، چنانچه جعفر شهری در كتاب «طهران قدیم» در رابطه با خواص مواد غذایی كه در این شب خورده می‌شود، آورده است: «مردم معتقد بودند با خوردنی‌های سفره شب یلدا، مثل خوراكی‌های پای سفره هفت‌سین طبیعت گرم خود را می‌توانند سرد كنند و طبیعت سرد خود را گرم كنند. به این صورت كه اگر از گرمی مزاج رنج می‌برند، هندوانه و انار و اگر از سردی ناراحت می‌شوند، توت و كشمش و خرما و مثل آن بخورند.»
فواید خوراكی‌های شب یلدا زیاد است و خوردن هر یك، خواص درمانی خاص خود را دارد. در واقع این میوه‌ها و خوراكی‌ها، هر یك بار معنایی نمادین دارند. هندوانه كه قاچ‌های مدور می‌خورد، مثل خورشید، یادآور گرمای تابستان و فرونشاندن عطش است یا انار، صندوقچه‌ دانه‌های مروارید سرخ، نماد زایش و سلامتی است.
در کل ایران، جایی را نمی‌یابید كه خوردن هندوانه در شب یلدا، جزء آداب و رسوم آن نباشد، چون عده‌ای اعتقاد دارند كه اگر در شب چله هندوانه بخورند، در سراسر چله بزرگ و كوچك، یعنی زمستانی كه در پیش دارند، سرما و بیماری به آنها راه پیدا نخواهد کرد.
در حقیقت مصرف هندوانه، به دلیل سرشار بودن از انواع ویتامین‌ها و املاح معدنی، نیاز بدن به این مواد مغذی را تامین كرده و مایعات هدر رفته را جبران می‌كند. وجود مقادیر بالایی از آنتی‌اكسیدان‌های مختلف در این میوه، آن به میوه‌ای غنی تبدیل کرده است.
ویتامین‌های «A» و «C» و «لیكوپن» از مهم‌ترین ضداكسیدكننده‌های هندوانه به شمار می‌آیند. این تركیبات با غیر فعال‌ كردن رادیكال‌های آزاد، از اكسیداسیون كلسترول و تنگ‌شدن دیواره عروق و در نهایت از بروز بیماری‌های قلبی و سكته جلوگیری می‌كنند.
به علاوه مطالعات نشان می‌دهد كه مصرف منظم این میوه، از بروز حملات آسم، سرطان كولون و حتی آرتروز می‌كاهد؛ حتی هندوانه را درمان بیماری های كلیه، نقرس و بواسیر هم می‌دانند.
تخم هندوانه نیز حاوی 30 درصد روغن است كه از نظر خواص شیمیایی مانند بادام است و مغز تخم هندوانه هم انگل‌های روده و معده را از بین می‌برد. در نسخ قدیمی به خواص پوست سفید داخل آن اشاره شده است كه برای زخم گلو و دهان بسیار مفید است.
هندوانه از دیدگاه طب قدیم سرد و تر است و در گذشته از آن به عنوان تب‌بر هم استفاده می‌كرده‌اند.
این میوه عطش را كم می‌كند و پوست را مرطوب نگه می‌دارد. از نظر میزان انرژی، میوه مناسبی برای رژیم لاغری به شمار می‌آید.
مردم تالش به جز خوردن هندوانه در شب یلدا، با پوست آن فال هم می‌گیرند. برای این كار، پوست هندوانه‌های شب یلدا را می‌برند، آن را چهار قسمت كرده، چهار تكه را در دست گرفته و نیت می‌كنند. پس از آن پوسته‌ها را از جلو به پشت سر می‌اندازند. طبق رسم تالشی‌ها، اگر دو قطعه سبز و دو قطعه سفید بیفتد، خوب است. یك قطعه سبز و سه قطعه سفید، باطل است و هر چهار قطعه سبز یعنی این‌كه «شما خیلی خوش‌شانس‌اید».

      راه‌های تشخیص هندوانه خوب
برای تشخیص هندوانه رسیده می‌شود از روش‌های مختلف استفاده کرد یا آن را به شرط چاقو خرید اما باید یک‌بار برای همیشه راه‌های تشخیص را یاد بگیرید تا نیازمند به چاقوی میوه‌فروش نشوید. برای تشخیص با انگشت به هندوانه ضربه بزنید.
اگر صدای طبل مانند و بلندی داشت هندوانه رسیده است. دو دست خود را در دو طرف هندوانه بگذارید و فشار دهید، اگر صدایی (شبیه قرچ) از آن به‌گوش رسید هندوانه رسیده است. با دست کشیدن به هندوانه هم می‌توان به خوب و قرمز بودن آن پی برد.
به این صورت که دست خود را روی سطح هندوانه بکشید اگر دست شما روی هندوانه سر خورد هندوانه رسیده است. محل جدا شدن هندوانه از بوته اگر نازک باشد، هندوانه رسیده است اما اگر کلفت بود هندوانه کال است و خوب نرسیده است.

      انار ترش و شیرین
انار یكی دیگر از میوه‌های یلداست كه نماد ازدیاد نسل و زایش است. آن را دانه كنید و در ظرف سفالی رنگی بریزید. می‌توانید انار را با گلپر بخورید. گلپر علاوه بر خاصیت‌هایی كه دارد اگر با انار همراه شود از سرماخوردگی پیشگیری می‌كند.
در شب یلدا و براساس رسوم و باورهای قدیمی، مردم با خوردن میوه‌های تابستانی با آنها خداحافظی می‌كنند تا سال بعد و با خوردن آجیل و تنقلات به استقبال زمستان می‌روند و شب چله را جشن می‌گیرند.
پس می‌خوریم تا با سرما، ناباروری، پژمردگی و مرگ مبارزه كرده باشیم و می‌خوریم تا یادمان به فصل گرما، روشنایی، باروری، سبزی و زندگی باشد.
بسیاری از مردم معتقدند كه انار، درمان‌كننده بسیاری از بیماری‌ها و دردهاست. این اعتقاد درستی است، چرا كه انار، بسیاری از بیماری‌ها را درمان می‌كند. نكته جالب اینكه خواص درمانی و حیاتی در انار شیرین به مراتب بیشتر و كامل‌تر است، زیرا انار شیرین، اناری است كه كاملا رسیده و تركیبات شیمیایی آن، كامل شده است و به شكل طبیعی به تكامل مواد مغذی موجود رسیده است.
در انار ترش كه مواد قندی آن كمتر است، مواد اسیدی مانند اسید مالیك و اسیدسیتریك وجود دارد كه در بعضی از افراد ایجاد ناراحتی خواهد كرد. انار برای سلامتی پوست بسیار مفید است و نكته بسیار مهم این است كه با مصرف انار، سموم بدن دفع می‌شود.
پاكسازی سموم از بدن، در ایجاد شادمانی و نشاط در افراد بسیار موثر است و كبد كه وظیفه پاكسازی سموم از بدن را دارد، با مصرف انار تقویت می‌شود. مصرف انار باعث رفع لك‌های پوستی می‌شود و برای رفع خستگی و آرامش اعصاب بسیار كارآمد است.
انار در حقیقت یك میوه نیست، بلكه یك پزشك و درمان‌كننده بیماری‌های كبد، مسمومیت‌های خون، خستگی جسمی و عصبی و بالاخره رفع كننده بیماری‌های عفونی و انگل‌های دستگاه گوارش است.