قهوه خانه زنده است و نفس می‌کشد؛ گرچه کند

رعنا باقری نیا

جایی که روزگاری برای مردان خسته بود

 

این روز‌ها با گذشت زمان، خیلی از داشته‌های سنتی را در دیروز‌ها دفن می‌کنیم و جای خالی آن‌ها را با نمونه‌های خارجی و مشابه امروزی پر می‌کنیم؛ داشته‌هایی که هر کدامشان ریشه در تاریخ و فرهنگ ما داشته و با ان عجین شده است. یکی از این داشته‌ها، قهوه خانه‌ها یا چایخانه‌های سنتی هستند. مکان‌هایی که در طول گذر زمان، کم کم جایگاه‌اش را از دست داده و جای خود را به مشابه خارجی خود یعنی کافی شاپ‌ها داده‌اند. قهوه خانه‌ها روزگاری جایی برای مردان خسته بود که از کار روزانه به تنگ آمده بودند.
هر محله قهوه خانه‌ای داشت در کنار سقاخانه و زورخانه و این‌ها نمادهای دنیای آن زمان بودند. تاریخ پیدایش قهوه خانه در ایران به حکومت صفویه بر می‌گردد. از آن زمان تا کنون قهوه خانه‌ها دستخوش تغییرات بسیاری شده‌اند. قهوه خانه در دوره صفویه محل بسیار مهمی بودند و حتی پادشاهان هم به آنجا می‌رفتند و به همین دلیل، هر قهوه خانه یک غرفه بزرگ شاه نشین داشت. طبق آنچه از تاریخ برجای مانده، اولین قهوه خانه‌ها درایران، در دوره صفویان در زمان سلطنت شاه طهماسب (۹۳۰-۹۸۴ ه. ق) در شهر قزوین دایر شد و در زمان شاه عباس اول (۹۹۶ه. ق) در شهر اصفهان توسعه یافت.

  پز کافه نشینی، قهوه خانه را از رونق انداخت
قهوه خانه‌ها مرکز مبادله اخبار و اطلاعات و تحلیل‌های وقایع بودند و در زمان صفویه، اداره قهوه خانه یکی از مشاغل معتبر ملی به شمار می‌رفت به طوری که شاید بیشتر از هرکار، شغل قهوه خانه داری رایج بود به طوریکه در شهر ۱۵۰ هزار نفری تهران ۴۵۰ قهوه خانه وجود داشت که البته این تعداد سوای قهوه خانه‌های سرپایی و موقتی است که شمارش نشده‌اند.
قهوه چی از طرف مردم ریش سفید و کلانتر محل شناخته می‌شد و قوه خانه دار‌ها از محبوبان مردم بودند به طوری که در تهران چهار راه سید علی فعلی – واقع در خیابان سعدی شالی- را به نام آقا سید علی قهوه چی که از افرادمعتبر و محترم آن محل بود،نام گذاشتند و همچنین نام چهار راه و پل عظیم روی آن واقع در جاده قدیم شمیران- شریعتی فعلی – را نام قهوه چی معروف سید خندان که تا کنون هم به‌‌ همان نام مانده است، گذاشته بودند اما امروزه قهوه خانه‌ها تقریبا کمتر نشانی از گذشته‌ها دارند، نه نقاشی دیواری هست و نه تختی. میز است و صندلی و کاشی‌های بی‌رنگ روی دیوار. سفره خانه‌ها هم به جز قلیانش چیزی از قهوه خانه‌های قدیم را به ارث نبرده‌اند، هم دیزی هست و هم غذاهای امروزی، هم انواع بستنی دارند و هم چای.
پیش از اینکه واژه انتلکتوئل وارد ادبیات ایران شود و بعد‌ها واژه «روشنفکر» معادل این واژه فرانسوی پیدا شود، قهوه خانه‌ها همچنان در اوج بودند اما پیدایش این تفکر مساوی بود با از رونق افتادن قهوه خانه‌ها. روشنفکران کافه نشین که از پاریس آمده بودند؛ کافه داری را در ایران هم رواج دادند و کافه فردوسی و کافه نادری از معروف‌ترین کافه‌های تهران شدند. کافه نشینی کم کم همه گیر شد و کافه نشینی مد روز شد و جای قهوه خانه‌ها را گرفت.

  از هفت کچلون تا رجب تنبل و سینه کفتری
قهوه خانه در ابتدا‌‌ همان گونه که از نامش پیداست، محل نوشیدن قهوه بود. با آمدن چای به ایران و کشت این گیاه در برخی از مناطق شمالی ایران و ذائقه پذیر شدن طعم چای دم کرده میان مردم، کم کم چای جای قوه را در قهوه خانه‌ها گرفت و از نیمه دوم قرن سیزدهم هجری چای نوشی در قهوه خانه‌ها معمول شد اما نام قهوه خانه همچنان باقی ماند.
قهوه خانه ریشه در تاریخ کشورمان دارد تا جایی که در دوره صفویه به اوج رسید و بالاخره در دوره قاجاریه به عنوان اولین صنف از پیشه وران، دارای تشکل صنفی شد. نانوایی، قصابی، بقالی و.. هر کدام از اطلاع قهوه خانه‌ها بودند البته این ترکیب تا سال ۱۳۵۰ ادامه یافت و از آن زمان به تدریح این ترکیب بهم خورد چراکه فرزندان قهوه چی‌های سابق، محل کسب خود را به چلوکبابی، ساندویچی، آژانس املاک و... تبدیل کردند به طوری که در حال حاضر تنها کمتر از نیمی از کل قهوه خانه‌های سابق باقی مانده‌اند. قهوه خانه‌ها بر حسب موقعیت اجتماعی صاحبان خود کوچک و بزرگ بودند و وسعت آن‌ها بستگی به معروفیت و اسم و رسم صاحبانشان داشت. برای مثال قهوه خانه‌های متعلق به شهید طیب حاج رضایی، هفت کچلون، ماشاالله ابرام خان، شیخ سردار و علی پلویی جزء قهوه خانه‌های بزرگ و معروف جنوب شهر در دهه‌های اخیر بود.
تعداد چشم گیری از قهوه خانه دار‌ها هم از طبقه افراد مهم و خوش نام بودند که قهوه خانه آن‌ها محل تجمل افراد مورد احترام جامعه بود مانند قهوه خاهه پنجه باشی – زیر شمس العماره -، قهوه خانه فراش باشی در بازارچه قوام الاسلطنه، قهوه خانه اسدالله سینه کفتری، پاتق ورزشکاران باستانی در خیابان امیریه (ولیعصر فعلی)، قهوه خانه نایب در باغ ایلچی میان گذر لوتی صالح و گذر قاسم خان – محل سابق سفارت روس که در آن گربابودوف وزیر مختار وقت روس  را در زمان فتحعلی شاه کشتند.
قهوه خانه باغچه علی جان – حیاط شاهی- واقع در محله عودلاجان در میان رندان شهرت داشت و در ایام تعطیلی مرکز ارباب ذوق بود. قدیمی‌ترین قهوه خانه تهران قهوه خانه چال نام داشت که محل آن در مولوی، بازار حضرتی- دروازه- جنب کوچه ارامنه بود. این قهوه خانه از زمان فتحعلی شاه قاجار دایر شده بود و تا اواخر سلطنت احمد شاه پابرجا بود.
یکی دیگر از قهوه خانه‌های قدیمی تهران که معروف به رجب تنبل بود در باغ فردوس (خیابان مولوی فعلی قرار داشت) در تهران قهوه خانه‌های معروف زیادی در گذر‌ها و کوچه‌ها دایر بود. قهوه خانه قنبر، مصیر، سنگ تراش‌ها، کریم آباد و نوروز‌ها از جمله قهوه خانه‌های معروف تهران بودند.
یکی دیکر از قهوه خانه‌های معروف تهران که نبش بازار امین السلطان در خیابان مولوی واقع شده بود قهوه خانه عباس شمرونی (ناطقیان) نام داشت. این قهوه خانه از سال ۱۳۰۴ به چلوکبابی مدرن با سبک جدید تبدیل شد و بعد از نایب چلویی و مرشد چلویی جزء قدیمی‌ترین کسبه‌های این رشته در سطح تهران به حساب می‌آمد که در حال حاضر ساختمان آن به بانک کشاورزی تبدیل شده است.

  قدیمی‌های تهران
با گسترش نظام ارتباطات سمعی و بصری در جامعه شهری، ورود رادیو و تلویزیون به قهوه خانه‌ها؛ این نهاددهای اجتماعی و فرهنگی کم کم خلوت شدند، تا اینکه عده‌ای از صاحبان ذوق و سلیقه به فکربازسازی، احیا و مرمت این مکان‌های قدیم و سنتی افتادند. این افراد با ذوق در تهران و بعضی از شهرهای دیگر ایران، اقدام به بازسازی قهوه خانه‌هایی با حفظ بافت سنتی آن کرده‌اند؛ برای مثال می‌توان از قهوه خانه سنتی آذری نام برد.
همانطور که گفته شد اولین قهوه خانه‌ها درایران، در دوره صفویان در زمان سلطنت شاه طهماسب (۹۳۰-۹۸۴ ه. ق) در شهر قزوین دایر شد و در زمان شاه عباس اول (۹۹۶ه. ق) در شهر اصفهان توسعه یافت. در زمان ناصرالدین شاه قاجار، عمده قوه خانه‌های کشوردر تهران متمرکز بودند که قهوه خانه آینه و قنبر در ناصر خسرو، یوزباشی در پشت شمس العماره، سرچشمه در محله سرچشمه تلمبه در کوچه مروی، آسید علی در خیابان سعدی شمالی و... از قهوه خانه‌های اسم و رسم دار آن زمان تهران بودند که هنوز هم در گوشه و کنار تهران قهوه خانه‌هایی هستند که عمر ۵۰- ۶۰ ساله داشته باشند.
قهوه خانه معمارنژاد یکی از قدیم‌ترین قهوه خانه‌های تهران است. این قهوه خانه در خیابان ایران (عین الدوله) نبش کوچه ذوحی قرار دارد. این قهوه خانه در ابتدا نانوایی شاطر عابدین بوده که ۵۵ سال پیش معمارنژاد آن راخرید و قهوه خانه معمارنژاد را دایر کرد و در حال حاضر هم پسرش بعد از بیش از نیم قرن قهوه خانه را سر پا نگه داشته است.
یکی دیگر از قهوه خانه‌های سن و سال دار تهران قهوه خانه قاسم گوسفندی است که این قهوه خانه در بازارچه شاهپور، کوچه جلوخان معیر واقع است. صاحب قهوه خانه پهلوان قاسم‌پور بود که حدود ۵۰ سال پیش آن را بر پا کرد و پس از فوت وی، دو پسرش علی و احمد حدود ۲۵ سال است که گرداندن قهوه خانه را برعهده دارند.
قهوه خانه اختیاریه که به قهوه خانه علی مشد عزیر معروف است هم قدمت چندین ساله دارد. این قهوه خانه در ضلع غربی ودر دهانه خیابان جنوبی میدان اختیاریه قراردارد. پهلوان علی مشد عزیز (رحیمیان) سال ۴۰ این قهوه خانه را راه انداخت. علی مشد عزیز در ۱۶ سالگی به کار قهوه چی‌گری و زورخانه داری پرداخت و دربازارچه رستم آباد زورخانه وقهوه خانه‌ای را دایر کرد. قهوه خانه حسین مهدی هم از قهوه خانه‌های قدیم تهران است. این قهوه خانه که ۳۵ سال از راه اندازی آن می‌گذرد در محله صابون پز خانه (صام پزخونه) در باغ فردوس، بازارچه حاج غلام علی، چهارراه پادرخت قرار دارد.

  معاملات حضرت عباسی در قهوه‌خانه‌ها
در گذشته قهوه خانه جای خوبی برای انجام معاملات بود. دلالان، قهوه خانه را عرصه تاخت و تازهای سود جویانه خود قرار می‌دادند. فضای قهوه خانه از سر و صدای چانه زدن‌هایشان گیج کننده بود. معماملات خاصی رواج داشت و جنجال بر سر معاملات‌گاه بالا می‌گرفت. دلالان این معاملات به هر کاری دست می‌زدند، از دلالی پرنده گرفته تا گاری و اتومبیل و واژه‌هایی هم از قبیل رحم، مروت و انصاف ورود زبانشان بود. دسته بندی بین دلالان قهوه خانه‌ای یک عادت قدیمی است. اغلب اتفاق می‌افتد که یک دسته برای خارج کردن دسته دیگر از عرصه دلالی پول زیادی خرج کنند.
دلالان قهوه‌خانه‌ای مشتری خود را می‌شناختند و بنابر سلیقه مشتریان و قهوه خانه نشینان هر بار جنس جدیدی برای فروش به قهوه خانه می‌آوردند.