تاریخ چند هزار ساله در جزیره

سارا سلامتی
معرفی جاذبه‌های تاریخی کیش

یکی از مقاصد محبوب توریستی در کشورمان که گردشگر داخلی بسیاری دارد، جزیره کیش است. مراکز اقامتی با رنج قیمت‌های متفاوت و با درجه‌های مختلف و وجود هتل‌ها از بی‌ستاره تا ۵ ستاره، وجود مراکز خرید، تفریحات و ورزش‌های آبی هم قابل استفاده برای مردان و هم زنان، ارائه خدمات گردشگری تا پاسی از شب، خط‌های پروازی شبانه روزی و فراروانی تور‌هایش باعث شده کیش مورد پسند گردشگران داخلی باشد البته هر چند این جزیره زیبا که تلفیقی از تفریخات امروزی و جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی است، گردشگر خارجی هم دارد اما می‌توان گفت، کیش در رقابت با دبی شانس کمتری برای جذب گردشگر، دارد حال هر چقدر هم جاذبه‌های تاریخی داشته باشد اما نمی‌تواند از پس تفریحات امروزی دبی بر بیاید.
هر چند اکثر گردشگران کیش را جایی برای تفریحات ساحلی و دریایی و خرید وگشت و گذار می‌دانند اما این جزیره غنی از جاذبه‌های تاریخی است که اکثر گردشگران از وجود اینجاذبه‌ها بی‌خبرند و روزهای اقامت خود را صرف خرید و تماشای دریا از اسکله تفریحی می‌کنند البته با عدم معرفی اینجاذبه‌ها به مسافران یا عدم ایجاد انگیزه برای مسافران که از این سایت‌ها بازید کنند، شاید بتوان حق را به مسافران داد که بخواهند در چند روز اقامت خود در کیش که طولانی‌ترین پکیج ۴ روز اقامت است را در هتل یا مراکز تفریحی و تجاری بگذرانند.
شاید حالا که کمتر از یک ماه دیگر سفرهای نوروزی شروع می‌شود، فرصت خوبی باشد برای معرفی جاذبه‌های تاریخی جزیره که در این ایام بیشترین مسافر را دارد، هر چند قیمت سفر به کیش در نوروز به چند برابر می‌رسد اما به هر حال مشتری خود را دارد که خالی از لطف نیست که این مشتریان که در گران‌ترین فصل کیش هم قیدش را نمی‌زنند، با جاذبه‌های تاریخی این جزیره هم آشنا شوند.

   کیش قطب تجارت از چین تا آفریقا
 بسیاری از مسافرانی که به جزیره کیش سفر می‌کنند، نمی‌توانند باور کنند که جزیره در روزگارانی بسیار دور منطقه آبادی بوده و یکی از قطب‌های تجارت میان چین و اروپا و شمال آفریقا بوده است. گرچه هنوز بررسی‌های باستان‌شناسی وسیعی در نقاط مختلف جزیره به عمل نیامده، اما در هر گوشه جزیره می‌توان آثاری از گذشتگان را مشاهده کرد که هر کدام یادآور دوران مجد و عظمت این جزیره بوده است. در جریان فعالیت‌های عمرانی جزیره کیش و در برخی از پژوهش‌های باستان‌شناسی محدود گذشته آثاری در سطح جزیره پیدا شده است که ارزش فراوانی دارد و مجموعه جذابی را تشکیل می‌دهد که هم اکنون بخشی از آن در ساختمان کانون هنر در معرض بازدید عموم قرار دارد. سکه‌های ایرانی و خارجی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی، ظروف مسی، مفرغی و سفالین، سنگ نوشته‌های اوایل دوره اسلامی (به خط کوفی)، سنگ قبر و یک عراده توپ از جمله آثاری هستند که در معرض دید قرار دارند.

   حریره شهری از گذشته‌ها
گستره پستی و بلندی‌ها و خرابه‌های شهر قدیمی حریره، حدود ۱۲۰ هکتار وسعت دارد. این وسعت بازگو کننده این مطلب است که روزگاری شهری بزرگ و آباد در این منطقه وجود داشته و جمعیت کثیری را در خود جای می‌داده است. آنچه امروز از این شهر بر جای مانده حجمی از معماری شهری است. اما کمتر و به ندرت تاق‌ها و پوشش‌ها و سقف‌ها سالم بر جای مانده است. جز در پاره‌ای موارد که پوشش‌های تاقی شکل سنگی از گزند تخریب در امان مانده است. بندر شهر تاریخی حریره، یک شهر یک پارچه و متمرکز با معماری برون گرا بوده و از معماری دفاعی و درون گرای دیگر شهرهای تاریخی ایران در آن نشانی نیست. انتخاب این بخش از جزیره برای ایجاد شهر حریره، طبیعی‌ترین و معقول‌ترین انتخاب بوده است. زیرا ساحل صخره‌ای مرتفع آن از سطح دریا تقریباً ده متر بلند‌تر است و وجود سه خلیج و دماغه که نقش بندرگاه طبیعی را دارد و نیز دریای نسبتاًآرام‌تر از دیگر کرانه‌ها و سواحل جزیره، خود عامل شکل گیری شهر در ساحل شمالی شده است. تاکنون عملیات اکتشافی باستان‌شناسی بقایای شهر تاریخی حریره در سه مجموعه مجزا انجام شده است.

    خانه‌ای از اعیان نشین‌های کیش
خانه اعیانی یادآور خانه‌های چند خانوار قدیمی در داخل فلات ایران و در شهرهایی چون یزد، اصفهان و کاشان است و یکی از نمونه‌های قدیمی مسکن جمعی در حاشیه خلیج فارس محسوب می‌شود. علاوه بر وسعت خانه و همچنین فضاهای مختلف و متنوع آن، کاشی‌های ستاره‌ای شکل که در این خانه به دست آمده است، همانند کاشی‌هایی که زینت بخش بناهای مهم ایلخانی ایران همچون تخت سلیمان و سلطانیه به کار رفته است. پیدایی این مقدار کاشی که یقیناً عنصر وارداتی به جزیره است نشان می‌دهد که این عمارت به یکی از ثروتمندان کیش تعلق داشته است.
   تاریخی از صعنت جزیره
مجموعه کارگاه‌های صنعتی در کنار دریا ساخته شده است و دارای معماری و فضاهای ناشناخته‌ای است. مجموعه کانال‌های افقی و زیرزمینی و چاه‌های متعدد در گوشه و کنار، مجموعه بسیار جالب و نادری را تشکیل می‌دهد که هنوز عملکرد آن‌ها روشن نیست، اما به نظر می‌رسد که ارتباط مستقیم، با فعالیت‌های صیادی (صید ماهی، مروارید و مرجان) داشته و برای دسترسی آسان‌تر به دریا احداث گردیده است. شاید هم بتوان فرض کرد که این راهرو‌ها و کانال‌ها راه‌های مخفی بوده است که در مواقع هجوم و حمله اهالی شهری می‌توانسته‌اند به طور اضطراری از آن‌ها استفاده کنند.

   قدیمی‌ترین حمام ایران در کیش
این مجموعه شامل حمامی است با صحن‌های متعدد و حصار آن به مساحت تقریبی۵۰۰ متر‌مربع. سر بینه و گرمخانه و تون حمام در جنوب بخش ذکر شده قرار گرفته و توسط راهرو سرپوشیده‌ای از آن جدا شده است. دو خزینه کوچک و بزرگ در جنوب گرمخانه آخرین بخش ساختمان را تشکیل داده‌اند.
باستان‌شناسان معتقدند این حمام که شاید در نوع خود از قدیمی‌ترین حمام‌های ایرانی باشد که طی کاوش‌های باستان‌شناسی کشف و شناخته شده است، دو دوره متمایز و مجزا از هم دارد: دوره ایلخانی و دوره تیموری.
با توجه به ظرفیت محدود حمام و با در نظر گرفتن دیوار بیرونی سراسری که تا مجموعه عمارت اعیانی که در جنوب شرقی حمام و بر فراز تپه‌ای بلند قرار گرفته امتداد یافته است، به نظر می‌رسد که این بنا حمامی خصوصی بوده و به صاحب مجموعه اعیانی تعلق داشته است.

   کاریز، مخفی‌گاه اهل جزیره
قنات کیش بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و از آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تامین می‌کرده ولی اکنون به یک شهر زیر زمینی شگفت انگیز بدل شده که بیش از ۱۰۰۰۰ متر مربع وسعت دارد.
قنات‌ها: قنات مجموعه‌ای از چند چاه زیرزمینی است که با شیبی کمتر از شیب سطح آب موجود در لایه‌های آبدار مناطق مرتفع یا رودخانه‌ها و مرداب‌‌ها و برکه‌ها را جمع‌آوری وبه نقاط پست‌ترمی‌رساند. این روش یکی از متداول‌ترین روش‌های استخراج آب‌های زیرزمینی در ایران بوده که در کیش نیز متداول بوده است. در حال حاضر آثار بیش از ده قنات در بخش‌های شمالی و غربی جزیره وجود دارد. اگرچه قنات‌های کیش از نظر طول رشته قنات و یا عمق چاه‌ها قابل مقایسه با قنات‌های دیگر نقاط ایران نیست، اما با توجه به شیب بسیارکم جزیره، چگونگی هدایت آب‌های زیرزمینی به سطح زمین در کیش بسیار مهم بوده است و نشان می‌دهد که آن‌ها از پیشرفته‌ترینروش‌ها برای حفر قنات استفاده می‌کرده‌اند. یکی دیگر از نکات جالب توجه در مورد قنات‌های کیش وسعت و ارتفاع گذرگاه‌های آب در زیرزمین است که چندین برابر نمونه‌های مشابه در سایر نقاط کشور است. این گذرگاه‌ها به گونه‌ای احداث گردیده‌اند که چند نفر می‌توانند در کنار هم و به راحتی در آن راه بروند. به همین دلیل باستان‌شناسان به آن «قنات آب انبار» گفته‌اند و احتمال می‌دهند که در گذشته از این گذرگاه‌ها به عنوان مخفی‌گاه هم استفاده می‌شده است