نگاهی به چند سقاخانه در تهران

سقاخانه‌ها یکی از جذابیت‌های نوستالژیک تهران است لبته نظیر این سقاخانه‌ها در شهرها و روستاهای دیگر ایران هم دیده می شود. سقاخانه در معماری سنتی ایرانی، به فضاهای کوچکی در معابر عمومی اطلاق می‌شد که اهالی و کسبه برای آب دادن به رهگذران تشنه درست می‌کردند. سقاخانه معمولاً ظروف سنگی بزرگی بودند که آب آشامیدنی در آن‌ها ریخته می‌شد و پیاله‌هایی با زنجیر به به آنها بسته می‌شد.
سقاخانه‌ها در ابتدا بیشتر جنبه خدماتی داشتند و بانیان آن‌ها بیشتر به منظور ثواب بردن، اقدام به ساخت و نگه داری آن‌ها می‌کردند. برخی سقاخانه‌ها دائمی بودند و برخی دیگر در زمان‌های خاص بویژه به هنگام عزاداری محرم برپا می‌شدند. برای آگاهی دادن به رهگذران در شب، شمع‌هایی در اطراف سقاخانه تعبیه و روشن می‌شد که بعدها جنبه‌ای مذهبی پیدا کرد و کسانی که نذر و نیازی داشتند هر شب جمعه، شمع‌هایی را در سقاخانه‌ها روشن می‌کردند. در تهران، سقاخانه‌های بزرگتری ساخته شد و در آن‌ها شمایل بزرگان مذهبی مانند حضرت عباس برادر امام حسین و حضرت علی اکبر و دیگر نذری‌های مردم توسط خادمان سقاخانه نگه داری می‌شد.در شهر تهران بیش از 290 سقاخانه وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

   سقاخانه نوروزخان
این سقاخانه در خیابان پانزده خرداد شرقی، جنب بازار آهنگران واقع شده و در گذشته نه چندان دور از معروف ترین سقا‌خانه‌‌های تهران به شمار می‌رفت. سرتاسر گذر این سقاخانه طاق‌بندی شده بوده و شمایل بزرگان دینی و مذهبی، علم، بیرق و علامت سیار را به آن می‌آویختند. زور خانه‌ای به همین نام در کنار این سقا‌خانه وجود داشت که از زور خانه‌های معروف و نامی شهر به شمار می‌رفت و دالان ورودی ان از زیر سقاخانه نوروز خان می‌گذشت. امروزه این سقاخانه از رونق افتاده و چندان مورد توجه نیست.

   سقاخانه عزیز محمد
این سقاخانه از موقوفات شخصی به نام عزیز محمد (که بانی آن نیز به شمار می‌آید) است. بنای سقاخانه دارای آب انبار قدیمی و حوضچه آب و شیر و پاشیر است. در این سقاخانه جایگاهی خاص برای روشن کردن شمع تعبیه شده است. در زیر شیر آب، سنگی با سطح صاف بر سینه دیوار نصب و بر آن حک شده است: «الاحقر- حاج عباس فرزند محمد به عنوان یادگار در آب و پاسنگ و لوله کشی ... » بقیه جمله بر اثر گذشت زمان از بین رفته است. سقاخانه عزیز محمددر خیابان وحدت اسلامی (شاهپور سابق) خیابان مهدی خانی قرار دارد.

   سقاخانه کل عباسعلی
این سقاخانه در خیابان وحدت اسلامی قرار دارد و قدمت آن به دوره قاجار می رسد. سقاخانه کل عباسعلی در شهریور ماه 1311 شمسی مرمت و بازسازی شد. در سال‌های اخیر نیز از طرف کسبه محلی برخی از نقاط تخریب شده آن مورد بازسازی قرار گرفت. در قدیم بازارچه ای به نام کربلا یی عباس علی بوده.بنیان گذار این مکان کربلایی عباس علی گمرکچی، وزیر گمرکات در زمان ناصرالدین  شاه بوده.
حدود 90 سال پیش سقف بازارچه برداشته شده و تنها سقا خانه به جا مانده است.این بنا 130 سال قدمت داشته ویک بار بحالت ویرانی رسیده که اخرین بازسازی ان درسال1312 قمری انجام گرفته است. آخرین خادم این مکان که از سال 1340 تا 1391 بطور رسمی بنام اقا سید کاظم صنمواری بوده است.ایشان در سال 1391  به رحمت خدا رفته اند.
آقا سید کاظم 10 سال بود که از بیماری و کهولت سن قادر به نگهداری کامل از انجا نبوده ودر این مدت و تا کنون بعهده اشخاص امینی می‌باشد. بطور سنتی در سال 2 بارمراسم برگذار می‌شود»که یکی در زمان ولادت حضرت عباس و سیدالشهدا جشن گرفته می‌شود و بار دوم در دهه اول ماه محرم الحرام به سوگ می‌نشیند ودر این روزها پذیرای خیل عظیمی از محبان اهل بیت می‌باشد. این مکان مقدس در منطقه 11 شهرداری تهران، خ وحدت اسلامی، خ اسدی منش(البرز سابق) یا به قولی بازارچه کربلایی عباسعلی قرار دارد. برای توضیحات بیشتر می‌توانید به کتابخانه ملی قسمت بازاچه های قدیم مراجعه کنید.

   سقاخانه آینه
این سقاخانه در خیابان ظهیرالاسلام واقع است. در تزئینات این سقاخانه آینه کاری بسیار به کار رفته و همین موجب نامگذاری سقاخانه شده است. این سقاخانه توسط حاج میرآخور در سال 1304هـ . ق بنا شد و یکی از پر زرق و برق ترین سقاخانه های تهران به شمار می رود. برخی دیگر از سقاخانه های تهران : سقاخانه شیخ هادی در خیابان شیخ هادی ، سقاخانه دباغ ها در بازار مولوی، سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) در خیابان ناصرخسرو و ...

   سقاخانه فرات
واقع در خيابان ناصر خسرو، خيابان خدابنده لو، باغچه عليخان و مقابل كوچه ي مروي. بناي آجري اين سقاخانه، فضاي داخلي مكعب شكلي را ايجاد كرده كه با سكويي به دو قسمت تقسيم شده است. چنان كه از اظهارات اهالي محل بر مي آيد قمست پايين قبلا به منبع آب سنگي و ساروجي سقاخانه اختصاص داشته كه ابتدا به صورت دستي و بعدها توسط لوله كشي آب شهري پر مي‌شده است. در حال حاضر اين منبع تخريب شده ولي سكوي آن همچنان باقي مانده و مكان مناسبي را براي قرار دادن وسايل هديه شده به اين مكان مقدس، پديد آورده است. امروزه در پايين اين سكو، آبگير كوچكي قرار دارد كه توسط متولي فعلي سقاخانه تأمين شده است.
اطراف سر دروازه اين بنا، واجد تزيينات آجركاري زيبايي است كه روي آن را از چند سال پيش نقاشي و ديوارنويسي كرده اند. از جمله اسباب اين سقاخانه نسبتا مجلل كه در روي سكو و پشت پنجره شيشه اي و نرده دار آن قرار گرفته است، مي توان به چند قاب عكس همراه تصاويري چاپي از وقايع عاشورا، چند چراغ پايه دار، يك قاب آيينه، روميزي مخمل كه با دست گلدوزي و منجوق دوزي شده، و نيز يك قنديل برنجين مشبك و نسبتا بزرگ، كه امروزه لامپ برقي درون آن روشني بخش فضاي سقاخانه است، اشاره كرد. باني اوليه اين سقاخانه شخصي به نام نقيب السادات بوده كه حدود سال 1300 هجري قمري اقدام به بناي اين سقاخانه كرده است. توليت اين سقاخانه، مدتها بر عهده شخصي به نام حاج غلامحسين بقال، بوده كه در سال 1356 شمسي فوت نمود و بعد از آن نگهداري از اين سقاخانه، به عهده اهالي و كسبه محل قرار گرفته است. تاريخ آخرين مرمت كلي اين بنا را حدود 40 سال پيش ذكر مي كنند.